Bỏ qua menu
Đặt lịch

Đau lưng theo Đông y: tra nhanh theo nguyên nhân và cách tự làm

Hạo Nhiên·Cập nhật 19/11/2026·Tên khác: Yêu thống, đau thắt lưng, đau thần kinh tọa, thoái hóa cột sống thắt lưng

Cúi xuống nhặt đồ rồi không đứng thẳng lên được. Sáng ngủ dậy lưng cứng đờ sau một đêm trở lạnh. Lưng mỏi âm ỉ cả năm, chiều nào cũng phải đấm lưng. Sách Đông y coi đây là những bệnh khác nhau. Và vài cách làm của các cụ, như rang muối chườm lưng, lại đúng là điều y học bây giờ khuyên làm trước tiên.

Đi cấp cứu ngay nếu đau lưng kèm:

  • Bí tiểu hoặc tiểu không tự chủ, mất tự chủ đại tiện, tê vùng háng, mông, mặt trong đùi (vùng tiếp xúc với yên xe). Đây có thể là chèn ép chùm rễ thần kinh cuối tủy sống; mổ muộn có thể để lại liệt.
  • Chân yếu dần, bàn chân rũ xuống, đi vấp.

Nên đi khám sớm nếu:

  • Đau lưng kèm sốt, hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
  • Từng bị ung thư, hoặc sụt cân không rõ lý do.
  • Đau sau ngã, tai nạn; người lớn tuổi bị loãng xương.
  • Đau lần đầu sau tuổi 50, đau cả khi nằm yên, đau về đêm không đỡ.
  • Đau một bên hông lưng kèm tiểu buốt, tiểu ra máu, hoặc đau quặn lan ra bụng dưới (có thể do thận, sỏi).
  • Người lớn tuổi đau lưng kèm đau bụng, thấy khối đập trong bụng.
  • Đau lan xuống chân trên 6 tuần không đỡ, hoặc đau lưng kéo dài trên 3 tháng.

Đông y nhìn đau lưng thế nào

Đông y gọi đau lưng là yêu thống. Đau từ thắt lưng lan xuống mông, mặt sau đùi, xuống tận gót chân thì gọi là đau dây thần kinh hông, hay đau thần kinh tọa.

Giáo trình Nội khoa Y học cổ truyền không chia đau lưng theo lý thuyết trừu tượng mà theo chuyện gì đã xảy ra: bị lạnh, vác nặng lệch người, cột sống bị viêm, hay cơ thể đã suy yếu theo tuổi. Mỗi nguyên nhân một cách chữa khác.

Tra theo nguyên nhân

Nguyên nhân Dấu hiệu nhận biết Hướng chữa của sách
Do lạnh (hàn thấp) Đau đột ngột sau khi bị lạnh, dầm mưa, nằm chỗ ẩm. Không cúi được, ho và trở mình cũng đau, thường đau một bên, sờ thấy cơ sống lưng co cứng Làm ấm, trừ phong thấp. Châm cứu, xoa bóp vùng cơ co cứng, rồi cho vận động ngay
Vác nặng, đổi tư thế đột ngột (khí trệ huyết ứ) Đau dữ dội một bên sống lưng ngay sau khi bê vác lệch người hay xoay người đột ngột; cúi và đi lại rất khó Hành khí hoạt huyết. Sách dùng muối rang chườm nóng, lá ngải cứu sao rượu đắp ấm
Viêm cột sống (thấp nhiệt) Vùng cột sống sưng, nóng, đỏ Chữa như viêm khớp; không vận động nhanh mạnh. Cần đi khám để biết nguyên nhân viêm
Thận hư Đau âm ỉ, mỏi lưng kéo dài, hay mỏi gối, mệt thì đau tăng, nằm nghỉ đỡ. Hay gặp ở người lớn tuổi, thoái hóa cột sống Bổ thận, mạnh gân xương. Vị hay dùng: Đỗ trọng, Ngưu tất, Tục đoạn, Cẩu tích, Ba kích. Vận động nhẹ đều đặn để khớp không dính cứng
Đau thần kinh tọa Đau từ thắt lưng lan xuống mông, mặt sau đùi, cẳng chân; ho, hắt hơi đau tăng; tê như kiến bò ở bàn chân Thể mới mắc: châm cứu, chườm nóng. Thể lâu ngày: tập mạnh cơ lưng, cơ mông, cơ đùi; xoa bóp

Thể thận hư còn chia thiên về dương hư (sợ lạnh, tay chân lạnh, tiểu đêm) và thiên về âm hư (bứt rứt, khó ngủ, miệng khô, lưỡi đỏ). Hai thể này dùng thuốc ngược nhau; định thể và kê đơn là việc của thầy thuốc.

Vị thuốc và bài gặp nhiều nhất trong các sách là Đỗ trọng, Phá cố chỉ, Tang ký sinh, Ngưu tất và bài Độc hoạt tang ký sinh. Hải Thượng Lãn Ông và một sách thương khoa cổ đều có bài phối Đỗ trọng, Phá cố chỉ với nhân hạt óc chó, thường uống với rượu.

Vì sao trang này không ghi liều. Nhiều bài đau lưng trong sách dùng Phụ tử và Ô đầu, hai vị chứa aconitin: chế không đúng hoặc quá liều gây loạn nhịp tim, có thể tử vong. Có bài dùng Tế tân (một số loài hại thận), Ma hoàng (tăng huyết áp, tim đập nhanh). Ngay giáo trình cũng dặn chai cồn xoa Ô đầu phải dán nhãn rõ, cất kỹ để không ai uống nhầm. Rượu thuốc đau lưng bán ngoài chợ không rõ thành phần là nguồn ngộ độc Ô đầu hay gặp.

Chườm nóng theo sách

Đây là cách lành nhất và gặp ở nhiều sách nhất:

  • Muối rang: rang nóng một ít muối hạt, cho vào túi vải, chườm chỗ đau (giáo trình Nội khoa Y học cổ truyền).
  • Gạo nếp rang hoặc đậu xanh rang bọc túi vải chườm (Hải Thượng Lãn Ông).
  • Lá ngải cứu sao nóng với chút rượu, bọc vải đắp ấm (giáo trình).

Thử độ nóng trên mu bàn tay trước, lót khăn, mỗi lần 15 đến 20 phút. Người tiểu đường, người tê bì mất cảm giác da dễ bị bỏng mà không biết, nên cẩn thận hơn.

Huyệt tự day

Day nhẹ đến vừa, mỗi huyệt 1 đến 2 phút:

  • Ủy trung: chính giữa nếp lằn sau đầu gối. Giáo trình dùng huyệt này khi đau từ thắt lưng trở xuống.
  • Côn lôn: chỗ lõm giữa mắt cá ngoài và gân gót chân. Người có thai không day huyệt này.
  • Thận du: hai bên cột sống, ngang mỏm gai đốt thắt lưng thứ hai (khoảng ngang rốn ra sau), cách giữa cột sống chừng hai khoát ngón tay. Tự xoa hai lòng bàn tay cho ấm rồi xoa dọc vùng này.

Vị trí huyệt ghi theo cách xác định thông dụng.

Sách Xoa bóp bấm huyệt còn hướng dẫn các động tác vặn cột sống, giật chân. Đó là thao tác nắn chỉnh của người có chuyên môn, không tự làm hay nhờ người nhà làm, nhất là khi đau lan xuống chân.

Bài tập ưỡn lưng

Sách Chữa bệnh bằng máy sấy tóc của BS. Huỳnh Hải có một động tác ngắn tên “phòng chống đau thắt lưng”:

  1. Đứng thẳng, hai bàn chân rộng bằng vai, hai tay chống hông, ngón tay hướng xuống, mắt nhìn thẳng.
  2. Hít vào chậm bằng mũi, đồng thời ưỡn thắt lưng ra trước, đưa đầu và thân trên ngả ra sau vừa sức.
  3. Thở ra chậm bằng miệng, trở về tư thế ban đầu.

Sách khuyên tập ngày 3 lần, mỗi lần 10 đến 15 cái, thật chậm. Động tác ưỡn này thường dễ chịu với người đau do đĩa đệm, nhưng có người (hẹp ống sống, trượt đốt sống) lại đau hơn. Ưỡn thấy đau tăng hay tê lan xuống chân thì ngừng.

Sách cũng dặn giữ lưng thẳng khi ngồi, đứng, khiêng vác. Khi nhặt đồ dưới đất, gập gối ngồi xuống thay vì cúi gập lưng.

Khoa học nói gì

  • Phần lớn đau lưng tự đỡ sau vài tuần, dù chữa cách nào. Hội Bác sĩ Nội khoa Hoa Kỳ (2017) khuyên đau lưng dưới 12 tuần nên thử trước các cách không dùng thuốc: chườm nóng (bằng chứng tốt nhất trong nhóm), xoa bóp, châm cứu, nắn chỉnh cột sống. Đau trên 12 tuần: tập luyện, yoga, thái cực quyền, thiền chánh niệm, châm cứu.
  • Châm cứu thì các hướng dẫn chưa thống nhất. Hoa Kỳ chấp nhận; hướng dẫn của Anh (NICE) lại không khuyến nghị, vì chưa chứng minh được hơn châm giả.
  • Tập luyện là phần chắc chắn nhất. Hướng dẫn của Anh coi tập luyện là nền tảng; xoa bóp, nắn chỉnh chỉ nên làm kèm chương trình tập.
  • Đừng nằm lì trên giường. Tổng quan Cochrane cho thấy với đau lưng cấp, cố gắng sinh hoạt bình thường tốt hơn một chút so với nằm nghỉ. Có giáo trình cũ khuyên nằm yên trên giường cứng khi đau thần kinh tọa cấp; ngày nay chỉ nghỉ ngắn khi đau quá, rồi đi lại sớm. Giáo trình Nội khoa Y học cổ truyền cũng dặn “vận động ngay” sau châm cứu, xoa bóp.
  • Cách làm của sách gặp khoa học ở: chườm nóng, xoa bóp, vận động sớm, tập mạnh cơ lưng ở người đau lâu ngày.
  • Các bài thuốc sắc chưa có nghiên cứu đủ mạnh cho từng bài.

Nguồn

Trang này tóm lại bằng lời của Hạo Nhiên, không chép nguyên văn. Sách gốc:

  • Nội khoa Y học cổ truyền (giáo trình sau đại học), mục “Đau lưng”, mục “Đau dây thần kinh hông” và mục “Các chứng đau nhức”.
  • Bệnh học và điều trị nội khoa (kết hợp Đông Tây y), Bộ Y tế, bài “Điều trị đau thần kinh tọa theo YHCT” và bài “Thoái hóa khớp”.
  • Xoa bóp bấm huyệt, mục “Đau lưng cấp” và “Đau thần kinh tọa”.
  • Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Những bài thuốc kinh nghiệm, mục 40 “Đau lưng”.
  • BS. Huỳnh Hải, Chữa bệnh bằng máy sấy tóc, tập 1, mục “Đau thắt lưng”.
  • Qaseem A. và cộng sự, Noninvasive Treatments for Acute, Subacute, and Chronic Low Back Pain, Annals of Internal Medicine 2017.
  • NICE NG59, Low back pain and sciatica in over 16s, 2016, cập nhật 2020.
  • Dahm K.T. và cộng sự, Advice to rest in bed versus advice to stay active for acute low-back pain and sciatica, Cochrane 2010.

Trang tra cứu này để hiểu thêm, không thay cho việc khám bệnh. Bài thuốc Đông y phải do thầy thuốc bắt mạch, kê đơn; nhiều vị trong sách cổ có độc nếu dùng sai. Bài chia sẻ kiến thức tổng hợp, không phải lời khuyên y khoa, không thay thế việc khám và điều trị. Nếu bạn đang mang thai, cho con bú, có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi áp dụng.