Đau họng theo Đông y: sách xưa chữa thế nào, điều gì nên tránh
Đau họng là chuyện ai cũng gặp, và sách Đông y có rất nhiều cách chữa: ngậm, thổi bột vào họng, đắp ngoài, sắc uống. Nhưng không ít tình huống sách xưa mô tả, như họng sưng nghẹt không há được miệng, ngày nay là ca cấp cứu. Trang này giúp bạn phân biệt.
Đi viện ngay, đừng tự ngậm, thổi hay đắp thuốc, nếu đau họng kèm một trong các dấu hiệu sau:
- Khó thở, thở rít, phải ngồi cúi người ra trước mới thở được.
- Chảy nước dãi vì không nuốt nổi cả nước bọt.
- Không há được miệng, giọng nói lúng búng như ngậm hột trong miệng, hoặc đau dữ dội lệch hẳn một bên họng.
- Cổ sưng to, cứng cổ, nổi cục ở cổ.
- Sốt cao, lả người. Trẻ em đau họng kèm nổi ban.
- Đau họng quá 1 tuần không đỡ, khàn tiếng quá 3 tuần (nhất là người hút thuốc), nuốt vướng kéo dài, ho ra máu.
- Đang hóa trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc có thể làm giảm bạch cầu, mà đau họng kèm sốt.
Sách Đông y nói gì về đau họng
Khác với đau đầu hay đau gối, các sách Đông y mình đọc không có một chương “viêm họng” chia thể bài bản. Có ba nguồn chính:
- Hải Thượng Lãn Ông ghi nhiều nhất: 27 tình huống ở hai mục, mỗi tình huống một bài rất đơn giản để ngậm, thổi bột vào họng, đắp ngoài cổ hoặc sắc uống.
- Giáo trình Nội khoa Y học cổ truyền có mục Mất tiếng, chia theo cấp và mạn. Đau họng do cảm thì nằm trong mục Cảm mạo và cúm.
- Sách dân gian hiện đại: đắp tỏi lên huyệt, súc họng bằng nước.
Tra theo thể bệnh
Khàn tiếng, mất tiếng. Giáo trình chia làm hai loại:
| Thể | Dấu hiệu nhận biết | Hướng chữa của sách |
|---|---|---|
| Cấp, do lạnh (phong hàn) | Mới bị, khàn tiếng, hơi sốt, sợ lạnh, đờm nhiều, loãng trắng | Phát tán phong hàn, làm ấm |
| Cấp, do đờm nóng (đàm nhiệt) | Nói không ra tiếng, đờm vàng đặc dính, họng khô, miệng đắng | Thanh phế, hóa đờm |
| Mạn, phổi khô (phế âm hư) | Kéo dài, người gầy, họng khô, ho khan nhiều | Nuôi dưỡng phần âm của phổi |
| Mạn, thận âm hư | Họng khô, khản tiếng, kèm đau lưng, mỏi gối, ù tai, chóng mặt | Bổ thận âm |
Đau họng khi cảm. Giáo trình chia cảm làm hai kiểu. Kiểu phong hàn thì sợ lạnh, không có mồ hôi, ngạt mũi, chảy nước mũi. Kiểu phong nhiệt thì sốt, sợ gió, ra mồ hôi, miệng khô, mũi khô, rêu lưỡi vàng. Kiểu phong nhiệt dùng hai bài quen thuộc là Tang cúc ẩm (lá dâu, cúc hoa) và Ngân kiều tán (kim ngân, liên kiều). Hai bài này hay được dùng khi cảm có đau họng.
Bảng này để bạn hiểu và kể bệnh cho rõ. Định thể và kê đơn là việc của thầy thuốc xem lưỡi, bắt mạch.
Hải Thượng Lãn Ông chữa họng đau
Cụ ghi các tình huống rất cụ thể, mình gom lại:
- Họng sưng đau thông thường. Ngậm hoàn làm từ Cam thảo và vài vị khác, hoặc thổi bột thuốc vào họng.
- Họng đau vài ngày. Cam thảo và Cát cánh sắc uống. Đây chính là bài Cát cánh thang có từ sách Thương hàn luận, đến nay vẫn là cặp vị quen thuộc nhất cho họng.
- Phổi nóng, họng đau, có đờm. Cam thảo, Cát cánh, A giao.
- Họng đau cấp. Huyền sâm, Ngưu bàng tử.
- Lưỡi gà sưng dài, vòm họng nổi mụt, họng nổi bọng nước. Mỗi tình huống một vị để ngậm hoặc chấm vào.
- Họng sưng nghẹt, không há được miệng, không nuốt được, sưng lan tới cuống lưỡi. Cụ ghi cách cạy miệng đổ thuốc, nhỏ thuốc vào mũi, gây nôn, hút khói thuốc.
Nhóm cuối cùng là chỗ cần nói rõ: những tình huống đó ngày nay là cấp cứu. Họng sưng không há được miệng thường là áp xe quanh amidan; sưng lan sàn miệng, khó thở có thể là nhiễm trùng vùng cổ hoặc viêm nắp thanh quản, có thể tắc thở trong vài giờ. Đổ thuốc vào người không nuốt được dễ làm sặc. Thời Hải Thượng không có phòng mổ; bây giờ thì có.
Vì sao trang này không ghi liều và không ghi các bài ngậm, thổi. Nhiều bài trong sách có Hùng hoàng (chứa thạch tín), Đan sa (chứa thủy ngân), Nạo sa (ăn mòn niêm mạc), Băng sa, hạt thầu dầu (chứa ricin), củ chóc sống. Sách còn có cách tự khêu vỡ mụt trong họng cho ra máu. Không nên tự làm những việc này.
Đắp tỏi lên huyệt: đừng làm
Sách 700 bài thuốc trị bệnh bằng hành, gừng, tỏi hướng dẫn giã tỏi đắp lên huyệt ở cổ tay (Kinh cừ, Liệt khuyết, Dương cốc) cho tới khi da phồng rộp rồi chích bỏ nước. Tỏi giã đắp lâu gây bỏng hóa chất thật sự; y văn đã ghi nhận nhiều ca bỏng sâu vì đắp tỏi. Da phồng rồi chích lại thêm nguy cơ nhiễm trùng. Nếu muốn dùng huyệt, chỉ nên day ấn.
Tự chăm sóc an toàn
- Uống đủ nước, nước ấm dễ chịu hơn với họng.
- Súc, khò họng bằng nước sạch. Sách Chữa bệnh bằng máy sấy tóc hướng dẫn ngậm một ngụm nước đun sôi để nguội, ngửa cổ khò họng, ngày vài lần, làm ngay khi chớm ngứa họng. Sách dặn không cho muối; nhiều nơi khác lại khuyên súc nước muối loãng. Cả hai cách đều chưa có thử nghiệm tốt, cứ chọn cách nào bạn thấy dễ chịu. Sách đó còn hướng dẫn rửa mũi bằng ngón tay và nhỏ nước máy vào mắt; phần này không nên làm theo.
- Day ấn huyệt Hợp cốc: mu bàn tay, chỗ cao nhất của bắp thịt giữa ngón cái và ngón trỏ khi khép hai ngón lại. Giáo trình dùng huyệt này khi châm cứu cảm và mất tiếng. Người có thai không nên day huyệt này.
- Nghỉ giọng khi khàn tiếng. Thì thầm không giúp giọng nghỉ.
- Thuốc giảm đau, hạ sốt thông thường như paracetamol, ibuprofen dùng đúng liều trên hướng dẫn, nếu không có chống chỉ định.
Khoa học nói gì
- Phần lớn đau họng do virus và tự khỏi. Trong các thử nghiệm, khoảng 8 trên 10 người hết triệu chứng sau một tuần dù không dùng kháng sinh.
- Kháng sinh chỉ giúp ít. Tổng quan Cochrane cho thấy kháng sinh giảm triệu chứng ở mức khiêm tốn, bản năm 2013 ước tính rút ngắn khoảng 16 giờ. Kháng sinh cần cho viêm họng do liên cầu và người có nguy cơ biến chứng, do bác sĩ quyết định. Tự mua kháng sinh uống vài ngày rồi bỏ là cách làm hại nhất.
- Hướng dẫn NICE (Anh) khuyên tự chăm sóc bằng paracetamol hoặc ibuprofen và uống đủ nước. Viên ngậm có thuốc tê có thể thử nhưng bằng chứng hạn chế.
- Mật ong có bằng chứng giảm ho ở trẻ trên 1 tuổi. Không cho trẻ dưới 1 tuổi ăn mật ong.
- Cát cánh, Cam thảo, Kim ngân, Ngưu bàng tử được nghiên cứu nhiều trong phòng thí nghiệm, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng tốt cho đau họng. Riêng cam thảo dùng nhiều và lâu có thể gây tăng huyết áp, giữ nước.
Nguồn
Trang này tóm lại bằng lời của Hạo Nhiên, không chép nguyên văn. Sách gốc:
- Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Những bài thuốc kinh nghiệm, mục 20 “Bệnh hầu họng” và mục 45 “Họng đau”.
- Nội khoa Y học cổ truyền (giáo trình sau đại học), mục “Mất tiếng” và mục “Cảm mạo và cúm”.
- 700 bài thuốc trị bệnh bằng hành, gừng, tỏi, mục “Viêm họng”.
- BS. Huỳnh Hải, Chữa bệnh bằng máy sấy tóc, tập 1, mục “Bệnh viêm họng”.
- Spinks A., Glasziou P.P., Del Mar C.B., Antibiotics for treatment of sore throat in children and adults, Cochrane Database of Systematic Reviews 2021.
- NICE, Sore throat (acute): antimicrobial prescribing (NG84), 2018.
Trang tra cứu này để hiểu thêm, không thay cho việc khám bệnh. Bài thuốc Đông y phải do thầy thuốc bắt mạch, kê đơn; nhiều vị trong sách cổ có độc nếu dùng sai. Bài chia sẻ kiến thức tổng hợp, không phải lời khuyên y khoa, không thay thế việc khám và điều trị. Nếu bạn đang mang thai, cho con bú, có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi áp dụng.