Bỏ qua menu
Đặt lịch

Đau khớp gối theo Đông y: tra nhanh theo thể bệnh và cách tự chăm sóc

Hạo Nhiên·Cập nhật 18/11/2026·Tên khác: Đau đầu gối, hạc tất phong, chứng tý ở gối, thoái hóa khớp gối

Cùng là đau gối, nhưng gối lạnh đau gặp mưa là nặng khác hẳn gối sưng nóng đỏ, và sách Đông y chữa hai kiểu này theo hướng ngược nhau. Trang này gom lại cách bốn cuốn sách nhìn chứng đau gối, kèm điều khoa học đã kiểm chứng: tập luyện vẫn là cách chắc chắn nhất.

Đi khám ngay, đừng tự xoa bóp, chườm hay uống thuốc, nếu đau gối kèm một trong các dấu hiệu sau:

  • Gối sưng, nóng, đỏ, đau nhiều, kèm sốt hoặc ớn lạnh.
  • Một khớp sưng đau dữ dội đột ngột, thường bắt đầu về đêm.
  • Sau ngã hoặc va chạm: không đứng, không đi nổi, gối biến dạng, sưng to nhanh, hoặc gối bị kẹt không duỗi thẳng được.
  • Bắp chân một bên sưng, đau, nóng, nhất là sau khi nằm lâu hay ngồi xe đường dài.
  • Đau kèm sụt cân, sốt kéo dài, đau cả lúc nằm nghỉ về đêm. Trẻ em hoặc người trẻ đau gối không rõ lý do.
  • Nhiều khớp nhỏ hai bên tay cùng sưng đau, sáng dậy cứng khớp quá nửa giờ.

Đông y nhìn đau gối thế nào

Sách Đông y xếp đau khớp gối vào chứng tý, nghĩa là bế tắc. Gió (phong), lạnh (hàn), ẩm (thấp) hoặc nóng (nhiệt) lọt vào đường kinh, khí huyết đi không thông nên đau. Đau đã lâu năm, nhất là thoái hóa khớp ở người lớn tuổi, sách cho là có thêm can thận hư: gan và thận yếu thì gân xương không được nuôi.

Giáo trình Nội khoa Y học cổ truyền đặt một nguyên tắc dễ nhớ: mới đau thì đuổi tà khí là chính; đau lâu thì vừa đuổi tà vừa bồi bổ, để bệnh không tái đi tái lại.

Tra theo thể bệnh

Việc đầu tiên là nhìn xem gối có sưng nóng đỏ hay không. Hai nhóm này chữa ngược nhau.

Gối không nóng, không đỏ, gặp lạnh hay mưa ẩm thì đau hơn:

Thể Dấu hiệu nhận biết Hướng chữa của sách
Phong (hành tý) Đau chạy chỗ này chỗ kia, nhiều khớp, sợ gió Đuổi gió là chính, kèm tán lạnh, trừ ẩm
Hàn (thống tý) Đau dữ ở một khớp, trời lạnh đau tăng, chườm nóng thì đỡ, tay chân lạnh; da chỗ đau không đỏ, không nóng Tán lạnh là chính. Bài hay dùng: Ý dĩ nhân thang
Thấp (trước tý) Gối nặng nề, tê bì, sưng đau một chỗ cố định; lâu ngày khớp biến dạng, cơ teo Trừ ẩm thấp là chính
Thoái hóa, đau lâu năm Giống thể hàn, kèm đau lưng, ù tai, ngủ ít, tiểu đêm, lưng gối mỏi Bổ can thận, kèm đuổi phong hàn thấp. Bài hay dùng: Độc hoạt ký sinh thang, Tam tý thang

Gối sưng, nóng, đỏ (nhiệt tý): khớp sưng nóng đỏ đau, hay bị cả hai bên, ban ngày nhẹ ban đêm nặng, có thể sốt, ra mồ hôi, rêu lưỡi vàng. Sách chữa theo hướng thanh nhiệt, trừ thấp, tức là dùng thuốc mát, ngược hẳn nhóm trên. Kiểu đau này trùng với nhiều bệnh cần chẩn đoán bằng xét nghiệm (viêm khớp dạng thấp, gút, nhiễm khuẩn khớp), nên đi khám trước đã.

Sách Hải Thượng Lãn Ông còn ghi một thể riêng là hạc tất phong: hai gối sưng to, ống chân teo đét lại trông như gối con hạc. Đây là giai đoạn bệnh đã lâu và nặng.

Bảng này để bạn hiểu và kể bệnh cho rõ. Cùng là đau gối mà thể hàn cần thuốc ấm, thể nhiệt cần thuốc mát; định thể và kê đơn phải do thầy thuốc xem lưỡi, bắt mạch.

Vì sao trang này không ghi liều. Nhiều bài thuốc trị tý trong sách có Phụ tử, Xuyên ô (chứa aconitin, độc tim), Ma hoàng (làm tăng huyết áp, tim đập nhanh), Tế tân (hại thận nếu dùng lâu). Một số bài còn dùng vảy tê tê, sừng tê giác, xạ hương, là sản phẩm từ động vật được pháp luật bảo vệ, buôn bán là phạm luật. Người đau gối phần lớn đã lớn tuổi, hay có kèm huyết áp, tim mạch, nên càng không tự bốc thuốc theo sách.

Huyệt quanh gối

Sách Bệnh học và điều trị nội khoa dùng nhóm huyệt quanh gối khi châm cứu chữa thoái hóa khớp. Bạn có thể tự day ấn nhẹ các huyệt này, mỗi huyệt chừng một phút, ấn đến khi thấy tức nhẹ:

  • Độc tỵ: chỗ lõm phía dưới, bên ngoài xương bánh chè, khi co gối thấy rõ.
  • Tất nhãn: hai chỗ lõm hai bên gân dưới xương bánh chè (bên ngoài chính là Độc tỵ).
  • Lương khâu: phía trên góc ngoài xương bánh chè khoảng ba khoát ngón tay.
  • Huyết hải: phía trên góc trong xương bánh chè khoảng ba khoát ngón tay.
  • Dương lăng tuyền: chỗ lõm ở phía trước, dưới cái mỏm xương nhô ra ở mặt ngoài cẳng chân, ngay dưới gối.
  • Âm lăng tuyền: chỗ lõm ở mặt trong cẳng chân, dưới gối, sát bờ xương ống chân.

Vị trí Độc tỵ theo sách của Lê Nguyệt Nga; các huyệt khác ghi theo cách xác định thông dụng. Châm và cứu là việc của người được đào tạo; tự làm ở nhà thì chỉ day ấn. Gối đang sưng nóng đỏ thì không xoa bóp mạnh lên chỗ đau.

Bài tập tự làm

Giáo trình Nội khoa Y học cổ truyền viết rằng ở giai đoạn khớp đã dính, cơ đã teo, xoa bóp và vận động là phương pháp chủ yếu quyết định kết quả. Sách Bệnh học và điều trị nội khoa cũng dặn người thoái hóa khớp tập luyện thường xuyên cho khớp khỏi cứng. Sách 100 cách chữa bệnh đau đầu gối dành cả một chương cho bài tập, trong đó có:

  • Ngồi duỗi thẳng chân, nâng cẳng chân lên rồi giữ vài giây, hạ xuống. Bài này làm khỏe cơ đùi trước, cơ đỡ cho gối.
  • Tập cơ đùi với dây cao su quấn quanh cổ chân.
  • Nằm ngửa đạp xe trên không, gối cử động mà không phải chịu sức nặng cơ thể.
  • Đi bước ngắn khi gối đang đau, thay vì bước dài.

Sách dặn không tập quá sức; gối sưng nóng lên sau khi tập thì ngừng lại. Bắt đầu nhẹ, tăng dần qua từng tuần. Đau tăng nhẹ trong lúc tập rồi hết sau đó là bình thường; đau kéo dài sang hôm sau thì giảm bớt lượng tập.

Chườm nóng hay chườm lạnh

Quy tắc của sách 100 cách chữa bệnh đau đầu gối, cũng khớp với cách chia thể của Đông y:

  • Gối sưng, nóng: chườm lạnh. Bọc đá trong khăn, chườm 10 đến 15 phút, không áp đá trực tiếp lên da.
  • Gối lạnh, đau, cứng, không sưng nóng: chườm ấm. Khăn ấm, túi ngải cứu sao nóng với muối, hoặc ngâm chân nước ấm vừa phải rồi co duỗi gối nhẹ trong nước.
  • Đừng chườm nóng lên gối đang sưng nóng đỏ. Thử nhiệt trước trên mu bàn tay; người tiểu đường hoặc tê bì chân dễ bị bỏng mà không biết.

Ăn uống và cân nặng

Mỗi cân thừa làm gối phải gánh thêm sức nặng ở mỗi bước đi. Sách 100 cách chữa bệnh đau đầu gối khuyên hạn chế mặn, ngọt, béo để không tăng cân, và gợi ý một số món như canh sụn gà, đậu đen, cá nhỏ ăn cả xương, vừng đen. Những món này lành, ăn được, nhưng chưa có nghiên cứu tốt cho thấy chúng chữa được đau gối. Phần có ích chắc chắn là giữ cân nặng vừa phải.

Khoa học nói gì

Hướng dẫn điều trị thoái hóa khớp gối của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR) và Quỹ Viêm khớp (2019):

  • Khuyến cáo mạnh: tập luyện. Đây là cách chữa có bằng chứng tốt nhất, mọi người thoái hóa khớp gối đều nên tập, kiểu tập phù hợp với sức mình.
  • Khuyến cáo mạnh: thái cực quyền. Có lẽ vì vừa là vận động nhẹ vừa luyện thăng bằng.
  • Khuyến cáo mạnh: giảm cân nếu đang thừa cân.
  • Khuyến cáo có điều kiện: châm cứu, chườm nóng hoặc lạnh. Có thể giúp một số người, nên thử nếu thấy hợp.
  • Khuyến cáo mạnh là không nên dùng: glucosamine. Thử nghiệm lớn không thấy hơn giả dược.

Điều đáng chú ý là cả sách Đông y lẫn y học hiện đại đều gặp nhau ở chỗ: vận động là phần cốt lõi. Còn các bài thuốc sắc trị tý trong sách thì mình chưa tìm thấy thử nghiệm bài bản nào, nên chưa thể nói chúng hiệu quả đến đâu.

Nguồn

Trang này tóm lại bằng lời của Hạo Nhiên, không chép nguyên văn. Sách gốc:

  • Nội khoa Y học cổ truyền (giáo trình sau đại học), mục “Một số bệnh về khớp xương” và mục “Chứng tý”.
  • Bệnh học và điều trị nội khoa (kết hợp Đông – Tây y), bài “Thoái hóa khớp”.
  • Lê Nguyệt Nga, 100 cách chữa bệnh đau đầu gối, NXB Y Học 2002.
  • Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Những bài thuốc kinh nghiệm, mục “Hạc tất phong”.
  • Kolasinski S.L. và cộng sự, 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee, Arthritis & Rheumatology 2020.

Trang tra cứu này để hiểu thêm, không thay cho việc khám bệnh. Bài thuốc Đông y phải do thầy thuốc bắt mạch, kê đơn; nhiều vị trong sách cổ có độc nếu dùng sai. Bài chia sẻ kiến thức tổng hợp, không phải lời khuyên y khoa, không thay thế việc khám và điều trị. Nếu bạn đang mang thai, cho con bú, có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi áp dụng.