Bỏ qua menu
Đặt lịch

Đau đầu theo Đông y: tra nhanh theo chỗ đau và nguyên nhân

Hạo Nhiên·Cập nhật 18/11/2026·Tên khác: Đầu thống, nhức đầu, thiên đầu thống

Cùng là đau đầu, nhưng đau sau gáy, đau một bên hay đau quanh mắt thì sách xưa chữa khác nhau. Trang này gom lại cách bốn cuốn sách Đông y nhìn chứng đau đầu, kèm cách xoa bấm tự làm và điều khoa học đã kiểm chứng.

Đi viện ngay, đừng tự xoa bóp hay uống thuốc, nếu đau đầu kèm một trong các dấu hiệu sau:

  • Đau dữ dội đột ngột, lên đỉnh chỉ trong vài giây đến một phút, kiểu “đau nhất từ trước tới giờ”.
  • Sốt, cứng gáy, phát ban, lơ mơ.
  • Yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ hoặc nhìn đôi, co giật, ngất.
  • Mới bị va đập vào đầu.
  • Đau kiểu mới ở người trên 50 tuổi, người đang mang thai, đang điều trị ung thư hoặc suy giảm miễn dịch.
  • Đau tăng dần qua nhiều ngày, đau làm thức giấc, đau tăng khi ho hay rặn, nôn vọt.
  • Đau một bên mắt, mắt đỏ, nhìn đèn thấy quầng.

Đông y nhìn đau đầu theo bốn cách

Sách Đông y không gọi chung là “đau đầu” rồi dùng một bài thuốc. Bốn cuốn mình đọc chia theo bốn cách khác nhau, bổ sung cho nhau:

  1. Theo thể bệnh. Cách của giáo trình: xem đau do bên ngoài xâm nhập hay do bên trong suy yếu, rồi nhìn kèm triệu chứng, lưỡi, mạch để định thể.
  2. Theo chỗ đau. Đau ở đâu thì thuộc đường kinh nào, thầy thuốc dựa vào đó thêm bớt vị thuốc.
  3. Theo nguyên nhân, kiểu Hải Thượng Lãn Ông. Mỗi tình huống một bài thuốc rất đơn giản.
  4. Xoa bóp bấm huyệt. Một quy trình chung, tự làm được ở nhà với đau đầu thông thường.

Tra theo thể bệnh

Giáo trình Nội khoa Y học cổ truyền chia nhức đầu làm hai loại lớn. Người khỏe, mới đau, thường là ngoại cảm (do gió, lạnh, nóng, ẩm từ bên ngoài). Người yếu, đau đã lâu, thường là nội thương (do bên trong suy yếu hoặc mất cân bằng).

Đau do ngoại cảm:

Thể Dấu hiệu nhận biết Hướng chữa của sách
Phong hàn Đau ran xuống gáy lưng, sợ lạnh, gặp gió lạnh đau dữ, thích trùm khăn kín đầu; có thể ngạt mũi, chảy nước mũi; không khát Đuổi gió, tán lạnh. Bài chủ: Xuyên khung trà điều tán
Phong nhiệt Đau, sợ gió, có thể sốt, đau họng, khát; nặng thì đau như xé, mặt đỏ, mắt đỏ, nhiệt miệng, táo bón Đuổi gió, thanh nhiệt. Bài chủ: Tang cúc ẩm
Phong thấp Đầu đau mà nặng, tức vùng thượng vị, tay chân mỏi, đại tiện lỏng hoặc tiểu ít Trừ gió, trừ ẩm thấp. Bài chủ: Thần truật thang

Đau do nội thương:

Thể Dấu hiệu nhận biết Hướng chữa của sách
Can dương bốc lên Đau khi lo nghĩ, mệt hoặc vừa nổi giận; đầu căng, choáng váng, ngủ không yên, thích yên tĩnh. Nặng hơn thì mặt đỏ, miệng khô, táo bón Làm dịu can, hạ phong. Bài chủ: Thiên ma câu đằng ẩm
Thận âm hư Kèm nóng mặt, ù tai, lưng gối yếu Bổ thận âm. Bài chủ: Kỷ cúc địa hoàng hoàn, Tả quy hoàn
Thận dương hư Kèm sợ lạnh, mặt trắng, tay chân mát Ấm bổ thận dương. Bài chủ: Hữu quy hoàn
Đờm quyết Đầu đau và xây xẩm, ngực đầy tức, buồn nôn, nôn ra đờm dãi Kiện tỳ, hóa đờm. Bài chủ: Bán hạ bạch truật thiên ma thang

Cùng là “thận hư” mà thận âm hư và thận dương hư lại chữa ngược nhau: một bên cần mát bổ, một bên cần ấm bổ. Uống nhầm bài là làm bệnh nặng thêm. Vì vậy bảng này để bạn hiểu và kể bệnh cho rõ; định thể và kê đơn phải do thầy thuốc xem lưỡi, bắt mạch.

Nhân tiện, thể can dương trong sách khá giống bức tranh đau đầu ở người huyết áp cao hoặc căng thẳng kéo dài. Ai hay đau đầu kiểu này nên đo huyết áp trước đã.

Điều đáng chú ý: chính giáo trình xoa bóp của Đại học Y Hà Nội viết rằng xoa bóp chỉ chữa triệu chứng, còn muốn chữa tận gốc phải tìm nguyên nhân, phối hợp cả y học cổ truyền lẫn hiện đại.

Tra theo chỗ đau

Sách Y học cổ truyền thực hành dùng một bài gốc là Khương hoạt xung hòa thang cho đau đầu khi cảm mạo, rồi thêm bớt tùy chỗ đau:

Bạn đau ở đâu, kèm gì Đông y quy về kinh
Đau từ sau ót lan lên Kinh Bàng quang (Thái dương)
Đau từ hai bên tai lan lên Kinh Đởm (Thiếu dương)
Đau từ thái dương lan ra trán, mắt Kinh Vị (Dương minh)
Đau đầu kèm đau lưng, người nặng nề Kinh Tỳ (Thái âm)
Đau đầu kèm chân lạnh, hơi thở ngược lên Kinh Thận (Thiếu âm)
Đau đầu kèm nôn ra nước dãi, tay chân lạnh Kinh Can (Quyết âm)

Bảng này giúp bạn mô tả cơn đau cho thầy thuốc rõ hơn. Còn thêm vị gì, bao nhiêu là việc của người bắt mạch, vì cùng một chỗ đau nhưng người nóng, người lạnh sẽ chữa ngược nhau.

Tra theo nguyên nhân

Hải Thượng Lãn Ông ghi 24 tình huống đau đầu, mỗi tình huống một vài bài rất đơn giản, thường chỉ 1 đến 3 vị. Mình gom lại thành các nhóm cho dễ đọc:

  • Do lạnh, do phong hàn. Đau kèm sợ lạnh, chân lạnh. Cụ dùng các vị ấm như Xuyên khung, Ô dược, uống với nước sắc hành.
  • Do nóng, do phong nhiệt, do đờm. Đau kèm nóng, chảy máu mũi, đau quanh hố mắt. Cụ dùng các vị mát như Thạch cao, Hoàng cầm, Kinh giới, uống với nước trà.
  • Do khí uất. Đau khi buồn bực, căng thẳng. Cụ dùng Hương phụ, vị thuốc quen dùng để “hành khí, giải uất”.
  • Do huyết. Đau như búa bổ vì thiếu máu thì dùng Đương quy; đau do huyết uất thì dùng Hương phụ.
  • Do thận hư.
  • Đau một bên đầu (thiên đầu thống). Cụ ghi nhiều cách nhất: uống, thổi mũi, ngâm rượu.

Vì sao trang này không ghi liều. Nhiều bài trong sách có Phụ tử, Ô đầu, Xuyên ô, Thảo ô đầu, Hùng hoàng. Phụ tử, Ô đầu, Xuyên ô, Thảo ô đầu đều chứa aconitin, độc cho tim. Hùng hoàng thì chứa thạch tín. Ngộ độc phụ tử, ô đầu đến nay vẫn là ca cấp cứu gặp thường xuyên. Sách xưa viết cho thầy thuốc đã biết cách chế thuốc, không phải để người đọc tự bốc theo.

Xoa bóp bấm huyệt tự làm

Theo giáo trình Xoa bóp bấm huyệt của Đại học Y Hà Nội. Sách ghi dùng cho đau đầu do cảm mạo, do thiểu năng tuần hoàn não, do suy nhược thần kinh, do huyết áp cao mức nhẹ và vừa, do thoái hóa cột sống cổ. Ngồi ghế tựa, mệt thì nằm, lần lượt:

  1. Miết trán 5 đến 10 lần: ngón cái miết từ Ấn đường (giữa hai đầu lông mày) dọc theo cung lông mày ra Thái dương, rồi miết dần lên cho hết trán.
  2. Miết vòng đầu 3 lần: từ Ấn đường theo lông mày ra Thái dương, vòng lên góc trán, vòng quanh sau tai xuống hõm gáy.
  3. Phân hợp trán 5 đến 10 lần: hai ngón cái đặt giữa trán, miết tách ra hai bên rồi miết gom vào.
  4. Vỗ đầu 3 vòng: hai bàn tay đối nhau, vỗ đều quanh đầu.
  5. Gõ đầu 3 vòng: xòe các ngón, chặt nhẹ bằng cạnh ngón tay.
  6. Bấm huyệt, mỗi huyệt ấn đến khi thấy tức nhẹ:
    • Bách hội: đỉnh đầu, chỗ đường nối hai đỉnh vành tai gặp đường giữa đầu.
    • Phong trì: hai hõm dưới xương chẩm, hai bên gáy.
    • Đầu duy: góc trán, trong chân tóc.
    • Xuất cốc: trên đỉnh vành tai khoảng hai khoát ngón tay.
    • Thái dương: chỗ lõm sau đuôi mắt và đuôi lông mày.
  7. Chải đầu: xòe năm ngón chải từ trán ra sau gáy và ra hai bên.

Nếu mỏi cổ gáy thì bóp gáy 3 lần, bấm thêm Thiên trụ, Kiên tỉnh, Phong môn. Đừng tự vặn cổ cho kêu “khục”. Giáo trình có mô tả động tác này, nhưng đó là việc của người được đào tạo; nắn cổ sai cách có thể làm tổn thương động mạch ở cổ.

Sách ghi mỗi ngày làm 1 lần, mỗi lần khoảng 30 phút. Đau đầu do cảm thường đỡ sau 1 đến 3 lần. Đau vì nguyên nhân khác thì xoa bóp chỉ làm dịu cơn, đau lúc nào xoa lúc đó, vẫn cần đi khám tìm nguyên nhân.

Khoa học nói gì

  • Châm cứu có bằng chứng ở mức trung bình. Hai tổng quan Cochrane năm 2016 cho thấy châm cứu giúp giảm số cơn đau nửa đầu, và một liệu trình từ 6 buổi trở lên có ích với người hay bị đau đầu do căng thẳng. Với đau nửa đầu, nhóm tác giả cho rằng châm cứu có thể hiệu quả ít nhất ngang thuốc dự phòng, ít tác dụng phụ hơn, nhưng mới so trên ít nghiên cứu và chưa có số liệu theo dõi quá một năm. Châm thật chỉ hơn châm giả một chút, nên một phần tác dụng đến từ chính việc được chăm sóc.
  • Xoa bóp có ích với đau đầu do căng thẳng, nhưng các nghiên cứu còn nhỏ.
  • Các bài thuốc 1 đến 3 vị trong sách cổ hầu như chưa được thử nghiệm bài bản. Xuyên khung được nghiên cứu nhiều nhất cho đau nửa đầu, nhưng chất lượng nghiên cứu chưa cao.
  • Uống thuốc giảm đau quá thường xuyên lại gây đau đầu. Nếu bạn uống thuốc đau đầu trên khoảng 10 đến 15 ngày mỗi tháng, hãy nói với bác sĩ.
  • Cách Đông y chia theo chỗ đau khá gần với cách bác sĩ hiện nay phân biệt: đau sau gáy hay gặp ở đau do căng thẳng và do cổ, đau một bên hay gặp ở đau nửa đầu, đau quanh mắt và trán có thể do xoang. Đây là nhận xét của mình, không phải kết luận nghiên cứu.

Nguồn

Trang này tóm lại bằng lời của Hạo Nhiên, không chép nguyên văn. Sách gốc:

  • Nội khoa Y học cổ truyền (giáo trình sau đại học), mục “Các chứng đau nhức – Nhức đầu”.
  • Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Những bài thuốc kinh nghiệm, mục 17 “Đầu đau”.
  • Y học cổ truyền thực hành, mục “Tứ thời đầu thống”.
  • Đại học Y Hà Nội, Xoa bóp bấm huyệt, NXB Y Học 2004, mục “Đau đầu”.
  • Linde K. và cộng sự, Cochrane Database of Systematic Reviews 2016: châm cứu dự phòng đau nửa đầu; châm cứu dự phòng đau đầu do căng thẳng.

Trang tra cứu này để hiểu thêm, không thay cho việc khám bệnh. Bài thuốc Đông y phải do thầy thuốc bắt mạch, kê đơn; nhiều vị trong sách cổ có độc nếu dùng sai. Bài chia sẻ kiến thức tổng hợp, không phải lời khuyên y khoa, không thay thế việc khám và điều trị. Nếu bạn đang mang thai, cho con bú, có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi áp dụng.